Gıda paylaşımında sağlık iddiası: "şifalı", "bağışıklık", "kilo verdirir" neden yazılamaz?

Kısa cevap: bir gıdaya hastalığı önleme, tedavi etme ya da iyileştirme özelliği yazmak yasaktır ve bu yasak etiket kadar reklamı, menüyü ve sosyal medya paylaşımını da bağlar. "Şekersiz", "lif kaynağı" gibi beslenme beyanları yalnız yönetmeliğin listesindeki kelime ve koşulla yazılır; "bağışıklığı güçlendirir" gibi sağlık beyanları yalnız Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun kılavuzundaki ifadelerle kullanılır. Kilo kaybının miktarı, hekim tavsiyesi iması ve "tüketmezseniz sağlığınız bozulur" iması her durumda yasak.

Restoran ve market sayfalarımızda "gıdada söylenemeyenler baştan yazılır" dedik. Bu yazı o listenin dayanağı.

Yasağın temeli: hastalık kelimesi

Gıda mevzuatının çatı kanunu olan 5996 sayılı Kanun'un 24. maddesi, gıdanın etiketlenmesi, tanıtımı, reklamı ve sunumunun tüketiciyi yanıltıcı şekilde yapılamayacağını söyler; buna "her tür yazılı veya görsel basın aracılığı ile sunulan bilgi" dahildir. Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği bunu somutlar: gıdanın bir hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliğine sahip olduğuna dair bilgilendirme yapılamaz ve bu kural gıdanın reklamı ile tanıtımı için de geçerlidir (Madde 7).

Buradan çıkan kelime listesi uzun değildir ama restoran ve market paylaşımlarında sık görülür: "şifalı", "şifa deposu", "gribe iyi gelir", "şeker hastaları için", "kanserden korur", "iyileştirir". Hepsi aynı sınıftadır ve hiçbiri "biz öyle demek istemedik" ile kurtulmaz; yönetmelik niyete değil ifadeye bakar.

İki ayrı beyan, iki ayrı kurum

2017'den beri tek yönetmelikte duran kurallar 20 Nisan 2023'te ikiye ayrıldı. Beslenme beyanı, gıdanın enerji ya da besin öğesi içeriğine ilişkin yararlı özellik iddiasıdır ("az yağlı", "şekersiz", "lif kaynağı") ve Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği'ne tabidir. Sağlık beyanı, gıdanın ya da bileşeninin insan sağlığıyla ilişkisini belirten, ileri süren ya da ima eden her beyandır ve Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik'e tabidir; buradaki yetkili kurum Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'dur.

Ayrım pratikte şöyle çalışır: "Bu yoğurt az yağlı" bir beslenme beyanıdır; "bu yoğurt bağırsak sağlığına iyi gelir" bir sağlık beyanıdır. İlki listedeki koşulu tutuyorsa yazılır; ikincisi yalnız kılavuzda izinli bir ifadeyse ve o ifadenin koşullarıyla yazılır.

Beslenme beyanı: listedeki kelime, listedeki koşul

Beslenme Beyanları Yönetmeliği son tüketiciye ve toplu tüketim yerlerine sunulan gıdaların etiketlenmesini, sunumunu ve reklamını kapsar (Madde 2); yani restoran menüsü ve marketin kampanya görseli kapsamdadır. Beyan belirsiz, yanlış ya da yanıltıcı olamaz; başka gıdaların yeterliliği konusunda şüphe uyandıramaz; aşırı tüketimi teşvik edemez; tüketicide endişe yaratacak biçimde vücut fonksiyonlarındaki değişikliklere atıf yapamaz (Madde 5). Kullanılabilecek beyanlar Ek-1'de listelenmiştir ve her birinin eşiği vardır (Madde 10): "şekersiz" ya da "yağsız" yazmak için ürünün o eşiğin altında olması gerekir. Eşiği bilmiyorsanız kelimeyi yazmazsınız; "hafif", "diyet", "light" gibi gündelik kelimeler de bu sınıfın kapısından geçer.

"Doğal", "katkısız", "ev yapımı" gibi ifadeler beslenme beyanı değildir ama Etiketleme Yönetmeliği'nin yanıltıcı bilgilendirme yasağına girer: ürünün bileşimi ve üretim yöntemi hakkında doğru olmayan bir izlenim veriyorsa yazılamaz (Madde 7).

Sağlık beyanı: yalnız kılavuzdaki cümle

Sağlık beyanı yönetmeliği, Kurum kılavuzunda yer alan beyanların izin ya da bildirim gerekmeden kullanılabileceğini söyler (Madde 10); kılavuzda olmayan bir cümle için başvuru gerekir. Üç tür beyan ise hiçbir koşulda yazılamaz (Madde 5): gıdanın tüketilmemesi hâlinde sağlığın olumsuz etkileneceğini ima eden beyanlar, kilo kaybının ya da artışının miktarına veya oranına atıf yapan beyanlar ("ayda beş kilo"), hekim ya da sağlık profesyoneli tavsiyesi, onayı ya da teşekkürü ima eden beyanlar. Hacmen yüzde 1,2'den fazla alkol içeren içeceklerde sağlık beyanı hiç kullanılamaz (Madde 8).

Tanımdaki "ima eden" kelimesi önemlidir. "Sağlıklı", "vücuda iyi gelir", "bağışıklık dostu" gibi genel cümleler de sağlığa ilişki kurar ve aynı tanımın içindedir; kelime yumuşadı diye kural yumuşamaz.

Sorumluluk kimde?

Sağlık beyanı yönetmeliği sorumluluğu gıda işletmecisine verir (Madde 11); reklam yönetmeliği reklamdaki iddiaları ispat yükünü reklam verene yükler. İçeriği bir ajans hazırlasa da reklam veren işletmedir. Bu yüzden biz kuralları içerik üretiminden önce marka rehberine yazıyoruz: hangi kelime hiç kullanılmayacak, hangi beyan hangi belgeyle yazılabilecek. Rehberde yazılı olmayan kural, üretim hızında unutulur.

Restoran ve market için kısa liste

Hastalık adı ve "iyi gelir" kalıbı yok. Grip, şeker, tansiyon, kolesterol, kanser: hiçbiri gıda paylaşımında geçmez.
"Şifa" ve türevleri yok. Çorba lezzetlidir, şifalı değildir; şifa bir tedavi iddiasıdır.
"Şekersiz", "yağsız", "lif kaynağı" yalnız ürün Ek-1 eşiğini tutuyorsa ve bunu gösterebiliyorsanız.
"Doğal", "katkısız", "ev yapımı" yalnız gerçekten öyleyse ve gerekirse gösterebiliyorsanız.
Kilo rakamı ve hekim referansı yok. "Doktorların önerdiği", "ayda üç kilo" yazılmaz.
Alkollü içecekte sağlık cümlesi yok, "kalbe iyi gelir" dahil.
Şüphede kaldığınız her kelime için ölçü aynıdır: ürünün tadını, kaynağını ve fiyatını anlatan cümle serbesttir; vücuda ne yapacağını anlatan cümle beyandır.

Bunu neden yazıyoruz

Gıda hesaplarında en çok silinen taslak, iyi niyetle yazılmış sağlık cümlesidir: "kış geliyor, bağışıklığınızı güçlendiren çorbamız". Cümle masum görünür, mevzuatta değildir. Market ve restoran müşterilerimizin marka rehberinde bu liste baştan durur ve içerik üretimi o listenin içinde kalır; iyi gıda içeriği zaten ürünü anlatır, vücudu değil.

Kaynaklar: 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, Madde 24 · Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, Madde 7 · Türk Gıda Kodeksi Beslenme Beyanları Yönetmeliği, Resmî Gazete 20 Nisan 2023, 32169 (Madde 2, 5, 10, Ek-1) · Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 20 Nisan 2023, 32169 (Madde 4, 5, 8, 10, 11). Bu yazı hukuki danışmanlık değildir; somut bir ürün ya da menü için güncel metne ve gerekirse bir avukata başvurun.